Τα σκάνδαλα μαστίζουν τη χώρα. Η παγκόσμια οικονομική κρίση πλήττει άρχοντες και πληβείους. Οι ηθικολόγοι βγήκαν παγανιά και κατακεραυνώνουν τους διεφθαρμένους πολιτικούς, τους αχόρταγους παπάδες, τους αριβίστες επιχειρηματίες. Όλα τα κακά αποδίδονται στην προσωπική χαλαρή ηθική κάποιων μεμονωμένων ατόμων. Όλες οι ατασθαλίες θα μπορούσαν να αποφευχθούν αν οι εμπλεκόμενοι δεν επέλεγαν να παραβούν τους νόμους, αλλά ακολουθούσαν τη χρηστή οδό της ηθικής και νόμιμης πορείας. Οι ‘απλοί’ άνθρωποι και οι αυτόκλητοι εκπρόσωποί τους στον τύπο, τα κανάλια, στη βουλή, στα σωματεία φωνάζουν να φύγουν οι λωποδύτες. Το ερώτημα είναι: ποιος ή τι ευθύνεται τελικά για αυτήν την κατάσταση;
Ξεκινώντας από το τέλος, ας αναρωτηθούμε ποιοι πληρώνουν για τα σκάνδαλα, τις παρανομίες, τις οικονομικές ατασθαλίες. Αφού η προβαλλόμενη εξήγηση είναι ότι για όλα αυτά φταίνε αποκλειστικά οι λανθασμένες επιλογές κάποιων συγκεκριμένων ατόμων, γιατί δεν πληρώνουν με τον ίδιο τρόπο αποκλειστικά αυτά τα άτομα; Γιατί ο διευθύνων σύμβουλος της Lehman Brothers πήγε σπίτι του με μερικές εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια, ενώ οι εργαζόμενοι στην εταιρεία δεν πήραν σχεδόν τίποτα; Γιατί η κυβέρνηση των ΗΠΑ αντλεί λεφτά από τα κρατικά έσοδα, δηλαδή από τους φορολογούμενους, για να ενισχύσει κάποιους ριψοκίνδυνους επιχειρηματίες που έπεσαν έξω; Γιατί η ελληνική κυβέρνηση προώθησε την διάλυση του ασφαλιστικού συστήματος για να ‘σώσει’ τα ασφαλιστικά ταμεία που καταρρέουν λόγω της μη απόδοσης για χρόνια των οφειλόμενων από τους εργοδότες και το ίδιος το κράτος; Γιατί δεν αποδόθηκαν ποτέ ευθύνες σε κανέναν για τα σκάνδαλα του χρηματιστηρίου, της SIEMENS, των δομημένων ομολόγων, των παράνομων δοσοληψιών της εκκλησίας και ένα σωρό άλλων; Γιατί για τις οικονομικές απώλειες που όλα αυτά προκαλούν στο κράτος καλούνται κάθε χρόνο να πληρώσουν μόνο αυτοί που δεν έχουν καμιά ευθύνη, δηλαδή οι εργαζόμενοι;
Ας πάρουμε μια νόμιμη περίπτωση. Η λειτουργία της αγοράς προφανώς δεν είναι τόσο απλοϊκή όσο η περιγραφή που ακολουθεί. Παρ’ όλ’ αυτά, η ουσία των ενδο - καπιταλιστικών σχέσεων φανερώνεται. Η εταιρεία Α έχει τη βάση της σε μια ‘αναπτυγμένη’ χώρα. Οι εργαζόμενοί της πληρώνονται σύμφωνα με την ελάχιστη αμοιβή που προβλέπεται στη χώρα αυτή και παράγουν με ρυθμό 10 μονάδες την ημέρα. Η ανταγωνιστική εταιρεία Β έχει τη βάση της σε μια τριτοκοσμική χώρα, την οποία η κυβέρνηση κάποιας ‘αναπτυγμένης’ χώρας φροντίζει να κρατάει σε αυτή την κατάσταση. Οι εργαζόμενοι στην εταιρεία Β πληρώνονται πολύ χαμηλότερα από τους εργαζόμενους της εταιρείας Α και παράγουν με τον ίδιο ρυθμό, δηλαδή 10 μονάδες την ημέρα. Η εταιρεία Β, λόγω χαμηλότερου εργατικού κόστους, θα έχει μεγαλύτερα κέρδη από την εταιρεία Α και έτσι θα μπορεί ευκολότερα να επικρατήσει στην αγορά. Η εταιρεία Α για να αντεπεξέλθει, θα απολύσει μερικές χιλιάδες εργαζόμενους μειώνοντας το εργατικό κόστος και θα υποχρεώσει τους υπόλοιπους να συνεχίσουν να παράγουν στον ίδιο ρυθμό με πριν. Με λίγα λόγια, τη ζημιά που υφίσταται η εταιρεία, δηλαδή οι δέκα – δεκαπέντε που αποτελούν τους κύριους μετόχους της, θα την πληρώσουν μερικές χιλιάδες εργαζόμενοι. Ακόμα και αν οι μέτοχοι της εταιρείας Α ήθελαν να αρκεστούν στα λιγότερα κέρδη γρήγορα θα διαπίστωναν ότι δεν θα επιβίωνε καθόλου η εταιρεία τους. Με άλλα λόγια, είναι αναγκασμένοι να βάζουν το κέρδος, δηλαδή την αναπαραγωγή του κεφαλαίου, πάνω από ο,τιδήποτε άλλο. Βεβαίως η παραπάνω διαδικασία είναι καθ’ όλα νόμιμη. Είναι όμως και ηθική; Θα τιμωρηθεί κανείς που βρέθηκαν ξαφνικά χιλιάδες άνθρωποι χωρίς δουλειά;
Φυσικά. Θα τιμωρηθούν οι υπόλοιποι που έχουν δουλειά! Να πως: Η εταιρεία Γ θα μειώσει τους μισθούς στους υπαλλήλους της (ή δεν θα τους αυξήσει) και θα απαιτήσει να δουλεύουν περισσότερο. Ξέρει, ότι αν οι υπάλληλοί της κάνουν απεργία ή διαμαρτυρηθούν, θα απολύσει επαρκή αριθμό για εκφοβισμό και θα αντλήσει εύκολα καινούριους, από τη δεξαμενή των απολυμένων της εταιρείας Α, οι οποίοι θα δουλέψουν υπό οποιουσδήποτε όρους προκειμένου να μην πεινάσουν. Μετά από λίγο, η κυβέρνηση της χώρας που έχει εκλεγεί με την βοήθεια των ιδιοκτητών των εταιρειών Α, Β, Γ κ.ο.κ., θα περάσει ένα νόμο που θα επικυρώνει τη δυνατότητά τους να απολύουν όσους και όποτε θέλουν και να συνάπτουν ατομικές συμβάσεις εργασίας. Η ίδια κυβέρνηση θα φροντίσει επιμελώς να μην επανδρώσει και να μην χρηματοδοτήσει επαρκώς τους όποιους κρατικούς μηχανισμούς ελέγχου των εργασιακών σχέσεων και συνθηκών (βλ. Επιθεώρηση Εργασίας, Κέντρα Πρόληψης Επαγγελματικού Κινδύνου κλπ). Τελικό, συμπέρασμα: προκειμένου να ανταγωνιστούν οι εταιρείες η μια την άλλη, δηλ. προκειμένου να ξεκαθαριστεί ποιοι από μερικούς δεκάδες ήδη πλούσιους θα γίνουν ακόμα πλουσιότεροι, κάποιοι εργαζόμενοι θα βρίσκονται χωρίς δουλειά, ενώ οι συνθήκες για το σύνολο αυτών που έχουν δουλειά θα χειροτερέψουν. Να ποια είναι η ηθική που πρεσβεύουν, η ηθική της αστικής τάξης. Να ποιο είναι το αληθινό πρόσωπο της ‘ελεύθερης’, καπιταλιστικής αγοράς.
Κανείς δε λέει ότι πρέπει να μένουν ατιμώρητοι όσοι αποδεικνύεται ότι έχουν παρανομήσει. Το θέμα όμως δεν είναι να μπουν πέντε – δέκα άνθρωποι φυλακή. Το θέμα είναι να ξεριζωθεί το σύστημα που επιτρέπει σε αυτούς και σε άλλους χιλιάδες που ποτέ δεν θα πιαστούν (είτε γιατί θα διαφύγουν, είτε γιατί δεν θεωρούνται παράνομοι) να εκμεταλλεύονται ανθρώπους, να κερδίζουν σε βάρος άλλων, να εξουσιάζουν χωρίς να δίνουν λόγο σε κανένα. Να ξεριζωθεί το σύστημα, όχι οι εκάστοτε διαχειριστές του.